Zielone złoto, czarna dziura. Jak działają piramidy finansowe oparte na inwestycjach w konopie

Na ekranie rośnie liczba. Co kilka tygodni panel inwestorski dopisuje kolejne gramy: 26, 178, 266. Wirtualna roślina, którą kupiłeś za kilkaset euro, pracuje dla ciebie gdzieś w szwajcarskiej albo portugalskiej szklarni – tak przynajmniej wynika z dashboardu, z transmisji na żywo i z entuzjastycznych wiadomości na grupie Telegram. Problem w tym, że liczba na ekranie to tylko liczba. A między gramami w panelu a pieniędzmi na koncie rozciąga się przepaść, w którą w samej Europie wpadło już kilkaset tysięcy ludzi.

Piramidy finansowe oparte na inwestycjach w konopie to jeden z najciekawszych – i najskuteczniejszych – modeli oszustwa inwestycyjnego ostatniej dekady. Ciekawych, bo w odróżnieniu od klasycznych piramid nie obiecują abstrakcyjnych zysków z „algorytmów” czy „arbitrażu krypto”, lecz coś namacalnego: roślinę. Zieloną, pachnącą, fotogeniczną. Czasem nawet prawdziwą.

Mechanizm: e-growing, czyli uprawa na odległość

Schemat, który branża oszustw dopracowała do perfekcji około 2020 roku, nazywa się „e-growingiem” albo modelem plant ownership. Konstrukcja jest prosta. Spółka – najczęściej zarejestrowana w jurysdykcji kojarzonej z liberalnym podejściem do konopi: Szwajcarii, Holandii, Portugalii – oferuje inwestorom zakup sadzonek lub udziałów w zbiorach. Cena jednostkowa jest psychologicznie skalibrowana: kilkaset euro, na tyle dużo, by inwestycja wydawała się poważna, na tyle mało, by nie wymagała konsultacji z doradcą.

Dalej następuje obietnica: spółka uprawia roślinę za ciebie, zbiera plon co 10–12 tygodni, odkupuje susz po ustalonej cenie i dzieli się zyskiem. W wariancie z lat 2020–2022 stopy zwrotu sięgały kilkudziesięciu procent w cyklu trwającym trzy–cztery miesiące. Dziennikarze Le Monde wskazali później rzecz, którą każdy agronom widzi od razu: automatyczna wypłata „odsetek” co 108 dni jest w rolnictwie niewykonalna, bo produkcja rolna podlega ryzykom naturalnym i nie bywa aż tak punktualna, a obiecywane ceny skupu za gram wielokrotnie przewyższały jakiekolwiek realia rynkowe. Do tego dochodzi program poleceń: sprowadzisz znajomego, dostaniesz prowizję od jego wpłaty, a potem od wpłat osób, które on sprowadzi – i tak przez kilka poziomów w dół.

I tu dochodzimy do sedna. W zdrowym marketingu wielopoziomowym prowizje pochodzą ze sprzedaży realnych produktów konsumentom końcowym. W piramidzie konopnej punktowa ekonomia systemu jest skonstruowana tak, że sprzedaż „rośliny inwestycyjnej” generuje wielokrotnie więcej punktów prowizyjnych niż sprzedaż butelki olejku CBD. Silnikiem systemu nie jest produkt, lecz rekrutacja kolejnych inwestorów. To definicja piramidy finansowej – i to dosłownie, bo ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym w art. 7 pkt 14 zakazuje właśnie systemów promocyjnych, w których wynagrodzenie uczestnika zależy przede wszystkim od wprowadzenia do systemu kolejnych osób.

Dlaczego konopie? Jak napisać legendę idealną

Każde oszustwo inwestycyjne potrzebuje legendy – opowieści, która wyjaśnia, skąd biorą się ponadprzeciętne zyski. Konopie są pod tym względem materiałem doskonałym, z trzech powodów.

Po pierwsze, rynek naprawdę rośnie. Legalizacja medycznej marihuany w kolejnych krajach, miliardowe wyceny spółek konopnych na giełdach, rekordowe – wzrost o 130% w samym pierwszym półroczu 2021 – napływy kapitału do europejskiej branży. To wszystko fakty, które oszust może zacytować z prawdziwych gazet. Legenda nie wymaga fabrykowania danych rynkowych; wystarczy fabrykować własny udział w tym rynku. Najwięksi gracze tego segmentu posuwali się dalej: JuicyFields podawało się za partnera notowanych na giełdach gigantów Aurora Cannabis i Canopy Growth – obie spółki publicznie zaprzeczyły jakimkolwiek powiązaniom.

Po drugie, regulacyjny chaos działa na korzyść naciągaczy. Przeciętny inwestor nie wie, że status CBD w Unii Europejskiej jest splątany jak korzenie samej rośliny: ekstrakty z konopi figurują od stycznia 2019 roku w unijnym katalogu nowej żywności, co w praktyce blokuje ich legalną sprzedaż jako produktów spożywczych – do dziś żaden produkt spożywczy z CBD nie uzyskał pełnej autoryzacji. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł wprawdzie w sprawie Kanavape (C-663/18), że CBD nie jest środkiem odurzającym – ale wyrok dotyczy prawa narkotykowego, nie żywnościowego, więc mgła w segmencie suplementów trwa. Inwestor nie wie też, że szwajcarski limit THC (1%) jest trzykrotnie wyższy od unijnego (0,3%), co czyni Szwajcarię naturalną przykrywką rejestrową, ani że certyfikaty GMP wydawane przez agencje lekowe dotyczą zupełnie innej kategorii produkcji niż uprawa CBD na susz. Ten chaos pozwala twierdzić w materiałach marketingowych rzeczy efektowne i fałszywe zarazem – „CBD jest w 100% legalne w Europie” – z niewielkim ryzykiem, że klient to zweryfikuje.

Po trzecie, roślina jest fotogeniczna. Klasyczna piramida z lat 90. mogła pokazać najwyżej biurowiec i limuzynę prezesa. Piramida konopna pokazuje szklarnie pełne zieleni, lampy LED, komputery sterujące nawadnianiem, pracowników w rękawiczkach przy zbiorach. Część tej infrastruktury bywa prawdziwa – i to jest moment, w którym warto zatrzymać się na dłużej.

Plantacja pokazowa, czyli koszt utrzymania legendy

Najczęstszy błąd w myśleniu o oszustwach inwestycyjnych brzmi: „przecież widziałem zdjęcia, była prawdziwa hala, prawdziwe sadzonki”. Otóż istnienie infrastruktury nie dowodzi istnienia biznesu. Plantacja pokazowa to dla organizatora piramidy nie sprzeczność, lecz pozycja kosztowa – tak samo jak luksusowe biuro, sponsoring branżowych konferencji czy opłacani influencerzy. Wszystko to są wydatki na podtrzymanie legendy, finansowane z wpłat inwestorów.

Jak daleko sięga ta logika, pokazało śledztwo holenderskiej telewizji publicznej: JuicyFields płaciło południowoamerykańskim plantacjom za zainstalowanie kamer internetowych i wywieszenie banerów z własnym logo – wyłącznie po to, by inwestor oglądający transmisję wierzył, że patrzy na „swoje” rośliny. Sama spółka figurowała przy tym w berlińskim rejestrze handlowym nie jako firma konopna, lecz jako… sklep z artykułami ogrodniczymi, i nigdy nie posiadała zezwolenia na oferowanie produktów inwestycyjnych.

Rachunek, który demaskuje schemat, jest zawsze ten sam i zawsze brutalnie prosty: porównanie chronologii przychodów z chronologią wypłat. Jeśli spółka wypłaca prowizje liczone w dziesiątkach tysięcy euro miesięcznie, zanim jakikolwiek plon mógł zostać zebrany, wysuszony i sprzedany – to skąd pochodzą te pieniądze? Odpowiedź jest jedna: z wpłat kolejnych uczestników. To definicyjna cecha schematu, któremu nazwisko dał Charles Ponzi, gdy w 1920 roku obracał międzynarodowymi kuponami pocztowymi – i która nie zmieniła się od stu lat. Bernard Madoff wypłacał swoim klientom „zyski” przez kilkadziesiąt lat; żadna z tych wypłat nie pochodziła z inwestycji, bo inwestycji nie było.

Z tego samego powodu częściowe wypłaty otrzymywane przez uczestników nie świadczą o sprawności systemu – przeciwnie, są jego paliwem. Inwestor, który dostał pierwszą wypłatę, przestaje zadawać pytania i zaczyna rekrutować. Z perspektywy organizatora to najtańsza kampania marketingowa świata: oddajesz człowiekowi kilka procent jego własnych pieniędzy, a on w zamian przyprowadza ci trzech kolejnych wpłacających.

Psychologia: dlaczego wpłacają ludzie inteligentni

Wbrew obiegowej opinii ofiarami piramid konopnych nie padają naiwni. Padają inżynierowie, lekarze, przedsiębiorcy – ludzie przyzwyczajeni do podejmowania decyzji na podstawie danych. Rzecz w tym, że schemat jest zaprojektowany tak, by dane dostarczać.

Dashboard inwestorski to majstersztyk inżynierii behawioralnej. Rosnąca liczba gramów na ekranie uruchamia ten sam mechanizm nagrody, co saldo rachunku maklerskiego w czasie hossy – z tą różnicą, że tu liczba rośnie zawsze, bo nie odzwierciedla niczego poza decyzją administratora systemu. Społeczny dowód słuszności dostarczają grupy na Telegramie i WhatsAppie, gdzie uczestnicy chwalą się zrzutami ekranu zbiorów, a liderzy publikują zestawienia prowizji. Presję czasu fabrykują oferty „last chance” z zegarami odliczającymi czas do końca emisji kolejnej partii sadzonek – klasyczna sztuczna rzadkość, znana z podręczników wywierania wpływu.

Do tego dochodzi mechanizm, który czyni struktury MLM wyjątkowo okrutnymi: oszustwo afiliacyjne. W klasycznym scamie ofiarę okrada obcy. W piramidzie konopnej ofiarę rekrutuje szwagier, kolega z pracy, trener z siłowni – ludzie, którzy sami są ofiarami i sami wierzą w projekt, bo dostali już pierwszą wypłatę. Zaufanie, które normalnie chroni przed oszustwem, staje się kanałem jego dystrybucji. A gdy system upada, ten sam mechanizm działa w drugą stronę: wstyd przed rodziną i znajomymi, których się wprowadziło, jest jednym z głównych powodów, dla których pokrzywdzeni nie zgłaszają się do organów ścigania. Badania nad ofiarami oszustw finansowych pokazują skalę zjawiska: w jednym z brytyjskich badań co piąta ofiara nie zgłosiła przestępstwa z czystego zażenowania, a zdecydowana większość pokrzywdzonych doświadcza długotrwałego stresu i stanów lękowych.

JuicyFields: studium przypadku z dziewięcioma aresztowaniami

Skalę zjawiska najlepiej ilustruje sprawa JuicyFields – największej ujawnionej piramidy konopnej w Europie. Platforma działała od początku 2020 do lipca 2022 roku i oferowała dokładnie to, co opisano wyżej: udziały w roślinach medycznej marihuany – istniejących dla inwestora wyłącznie jako pozycje w panelu – obietnice zwrotów sięgających kilkudziesięciu procent w cyklu i rozbudowany program poleceń. Marketing był bezczelnie jawny: sponsoring największych branżowych targów konopnych, kampanie z influencerami, biura w Berlinie.

Bilans: około 550 tysięcy zarejestrowanych użytkowników, z których 186 tysięcy faktycznie wpłaciło środki, a straty oszacowano na co najmniej 645 milionów euro – przy czym rzeczywista kwota jest zapewne wyższa, bo znaczna część ofiar nigdy nie zgłosiła szkody. Śledztwo dziennikarskie konsorcjum CORRECTIV ustaliło, że około 446 milionów euro przepłynęło przez rachunki powiązane z Cyprem, a dalsze ~190 milionów przez giełdy kryptowalut.

W kwietniu 2024 roku Europol i Eurojust przeprowadziły skoordynowaną operację „Stoner”: jednego dnia w jedenastu krajach wykonano 38 przeszukań i zatrzymano dziewięć osób, zabezpieczając aktywa o wartości około 9,5 miliona dolarów – rachunki bankowe, kryptowaluty, gotówkę i nieruchomości. W operacji uczestniczyło polskie Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości, które dokonało zatrzymania na podstawie europejskiego nakazu aresztowania. Wskazywany jako organizator Sergei Berezin został zatrzymany na Dominikanie i wydany Hiszpanii pod zarzutami kwalifikowanego oszustwa, prania pieniędzy i udziału w organizacji przestępczej; drugiego podejrzanego wydała Estonia. Postępowania karne toczą się w kilku jurysdykcjach do dziś.

Sprawa JuicyFields ma znaczenie wykraczające poza jej własne akta: ustanowiła precedens proceduralny. Europejskie organy ścigania pokazały, że model „plant ownership + MLM” traktują nie jako nieudany eksperyment biznesowy, lecz jako zorganizowaną przestępczość transgraniczną – ze wszystkimi tego konsekwencjami: wspólnymi zespołami śledczymi, międzynarodową pomocą prawną, zabezpieczaniem majątku na trzech kontynentach.

Polska ma zresztą własny punkt odniesienia. Sprawa Amber Gold – piramida, która w latach 2009–2012 pozbawiła ponad 18 tysięcy klientów łącznie około 851 milionów złotych – zakończyła się wyrokami 15 lat pozbawienia wolności dla organizatora i 12,5 roku dla jego wspólniczki. Polskie sądy potrafią karać piramidy surowo; warunkiem jest, by sprawa do nich dotarła.

Kwalifikacja prawna: co na to polski kodeks karny

Z perspektywy polskiego prawa karnego piramida konopna realizuje znamiona kilku przestępstw jednocześnie.

Fundamentem jest art. 286 § 1 kodeksu karnego – oszustwo. Wprowadzenie w błąd następuje zarówno przez działanie (fałszywe twierdzenia o legalności produktów, certyfikatach, gwarantowanych zbiorach), jak i przez zaniechanie: zatajenie minimalnej kapitalizacji spółki, braku zezwoleń, braku realnego zaplecza produkcyjnego w chwili przyjmowania wpłat. Orzecznictwo Sądu Najwyższego od lat konsekwentnie przyjmuje, że przemilczenie okoliczności istotnych jest równoważne aktywnemu kłamstwu, a stopień ostrożności pokrzywdzonego nie ma znaczenia dla odpowiedzialności sprawcy – ochronie podlega także ofiara łatwowierna.

Gdy łączna szkoda przekracza 200 tysięcy złotych – a w sprawach piramid przekracza ją niemal zawsze, wystarczy zsumować wpłaty kilkudziesięciu uczestników – kwalifikacja przeskakuje na art. 286 § 1 w związku z art. 294 § 1 k.k., z zagrożeniem do 10 lat pozbawienia wolności.

Osobnym frontem jest art. 299 k.k. – pranie pieniędzy. Architektura przepływów w piramidach konopnych jest podręcznikowa: środki wpływają na rachunek spółki-wydmuszki (placement), krążą między powiązanymi podmiotami – wypłaty do uczestników nierzadko realizuje formalnie odrębna spółka – po czym wyjeżdżają do jurysdykcji pozaeuropejskiej tuż przed upadłością (layering), by tam rozpocząć drugie życie jako rzekomo legalny kapitał (integration). Działanie w porozumieniu kilku osób zarządzających otwiera kwalifikację z art. 299 § 5 k.k.

Wreszcie kontekst regulacyjny: prowadzenie zbiorowego inwestowania bez zezwolenia narusza przepisy o nadzorze nad rynkiem finansowym zarówno w Polsce (lista ostrzeżeń publicznych KNF), jak i w jurysdykcjach macierzystych takich spółek. Sam model „kup roślinę, my ją uprawiamy, dzielimy zysk” to z punktu widzenia regulatora nie sprzedaż roślin, lecz oferowanie instrumentu inwestycyjnego – ze wszystkimi wymogami licencyjnymi, których spółka z minimalnym kapitałem zakładowym nigdy nie spełnia.

Sygnały ostrzegawcze: krótka lista kontrolna

Zanim przelejesz pieniądze na jakąkolwiek „inwestycję w konopie”, sprawdź kilka rzeczy. Kiedy spółka została zarejestrowana i czy nie zmieniła niedawno profilu działalności – wydmuszki kupowane „na gotowo” zdradza świeża zmiana przedmiotu działalności w rejestrze. Jaki jest kapitał zakładowy – minimum ustawowe przy obietnicach milionowych obrotów to sprzeczność, która powinna kończyć rozmowę. Czy obiecywane zwroty są „gwarantowane” – w rolnictwie nie istnieją gwarantowane plony, a kto je gwarantuje, ten kłamie w sprawie podstawowej. Czy program poleceń premiuje sprzedaż produktu, czy rekrutację inwestorów. Czy spółka figuruje na listach ostrzeżeń KNF, FINMA lub innych regulatorów. I wreszcie: czy potrafisz wskazać, skąd miałyby pochodzić pieniądze na wypłaty dla wszystkich uczestników, gdyby rekrutacja stanęła w miejscu. Jeśli jedyna uczciwa odpowiedź brzmi „z wpłat kolejnych osób” – masz przed sobą piramidę, niezależnie od tego, jak zielone są zdjęcia w prospekcie.

Co zrobić, gdy pieniądze już wpłacono

Po upadku piramidy droga cywilna jest zwykle iluzją: spółka ogłasza upadłość, a masa upadłościowa okazuje się pusta, bo majątek wyprowadzono za granicę na długo przed wnioskiem. Realną ścieżką pozostaje postępowanie karne przeciwko osobom fizycznym – członkom zarządu i organizatorom struktury – połączone z wnioskiem o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k. oraz z zabezpieczeniem majątkowym na mieniu sprawców.

Liczy się przy tym czas i jakość zawiadomienia. Dobrze przygotowane zawiadomienie o przestępstwie nie ogranicza się do opisu własnej wpłaty: rekonstruuje mechanizm schematu, dokumentuje chronologię przychodów i wypłat, wskazuje rachunki i podmioty powiązane, formułuje wnioski o międzynarodową pomoc prawną i kontakt z organami prowadzącymi sprawy analogicznych schematów. Różnica między zawiadomieniem napisanym na kolanie a zawiadomieniem przygotowanym profesjonalnie to często różnica między odmową wszczęcia a śledztwem z zabezpieczeniem majątku.

I ostrzeżenie, które musi paść w każdym tekście o oszustwach inwestycyjnych: po upadku każdej dużej piramidy pojawia się druga fala drapieżników – „kancelarie odzyskowe” i rzekomi „hakerzy”, którzy za opłatą z góry obiecują odzyskanie utraconych środków. To tzw. recovery scam, oszustwo wtórne, którego ofiarą padają ludzie już raz okradzeni; amerykański regulator CFTC ostrzega, że oszuści odkupują wręcz listy ofiar od organizatorów pierwotnych schematów. Żaden uczciwy podmiot nie gwarantuje odzyskania pieniędzy z piramidy i żaden nie każe płacić „opłat aktywacyjnych” za odblokowanie rzekomo odnalezionych środków.

Podsumowanie

Piramidy konopne nie są ani pierwszym, ani ostatnim wcieleniem schematu Ponziego – są jego wyjątkowo dopracowaną wersją, w której prawdziwy wzrost rynku, regulacyjny chaos i fotogeniczna roślina składają się na legendę o rzadkiej sile rażenia. Sprawa JuicyFields pokazała jednak, że europejskie organy ścigania nauczyły się ten model rozpoznawać i ścigać ponad granicami – a każde kolejne zawiadomienie pokrzywdzonego dokłada cegiełkę do akt, które prędzej czy później zamieniają się w akty oskarżenia.

Robert Nogacki

Robert Nogacki – radca prawny (WA-9026), założyciel Kancelarii Prawnej Skarbiec.

Są prawnicy, którzy zajmują się prawem. I są tacy, którzy zajmują się problemami, na które prawo nie ma gotowej odpowiedzi. Od ponad dwudziestu lat Kancelaria Skarbiec pracuje na przecięciu prawa podatkowego, struktur korporacyjnych i ludzkiej niechęci do oddawania państwu więcej, niż się państwu należy. Doradzamy przedsiębiorcom z kilkunastu krajów – od tych z listy Forbesa po tych, którym fiskus właśnie zajął konto i którzy nie wiedzą, co robić jutro rano.

Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów prawa podatkowego w polskich mediach – pisze dla Rzeczpospolitej, Dziennika Gazety Prawnej i Parkietu nie dlatego, że to dobrze wygląda w CV, lecz dlatego, że pewnych rzeczy nie da się wyjaśnić w piśmie procesowym i ktoś musi je powiedzieć głośno. Autor AI Decoding Satoshi Nakamoto. Sztuczna inteligencja na tropie twórcy Bitcoina. Współautor nagrodzonej książki Bezpieczeństwo współczesnej firmy.

Kancelaria Skarbiec zajmuje czołowe pozycje w rankingach kancelarii podatkowych Dziennika Gazety Prawnej. Czterokrotny laureat Medalu Europejskiego, laureat tytułu International Tax Planning Law Firm of the Year in Poland.

Specjalizuje się w sporach z organami skarbowymi, międzynarodowym planowaniu podatkowym, regulacjach kryptoaktywów i ochronie majątku. Od 2006 roku prowadzi sprawę WGI – jedną z najdłuższych spraw karnych w historii polskiego rynku finansowego, bo są rzeczy, których nie wolno zostawić w połowie, nawet jeśli trwają dwie dekady. Wierzy, że prawo jest zbyt poważne, żeby traktować je wyłącznie poważnie – i że najlepsza porada prawna to ta, dzięki której klient nigdy nie musi stanąć przed sądem.